Türkçede kaleme aldığımız metne bir resmiyet, bir saygı katmak istediğimizde dolaylı anlatım tercih ederiz: "Faaliyet raporunu tercümeye gönderdim" yerine "faaliyet raporu tercümeye gönderildi", "biten çevirileri kontrol ettim" yerine "biten çeviriler kontrol edildi" gibi. Aslında bu cümlelerde anlatılanlar birebir aynı değildir. Örneğin ilk cümlelerde belirtilen işleri yapanın birinci tekil şahıs (yani ben) olduğu barizken ikinci cümlelerde belirtilen işleri kimin yaptığı belli değil: ancak başka bir takım bilgi ve ipuçlarına dayanarak yapanın kim olduğunu kestirmek mümkün. Örneğin bunlar bir amirinize hazırladığınız rapordan alınmış olsa, cümlelerde belirtilen işleri sizin yaptığınız ya da yaptırdığınız amiriniz tarafından bilinir ya da anlaşılırsa da cümlelerin kendisi bu bilgiyi içermiyor.

Biz Türkler bu tür bir resmiyete alışmışız ve dil ve dilbilgisi açısından belirsizlikler içerse de dolaylı anlatımı resmi yazışmalarımızda ve raporlarımızda tercih ediyoruz. Ancak yabancı dillerde durum böyle olmayabiliyor. İngilizcede örneğin, beraberinde getirdiği belirsizliklerden ötürü dolaylı anlatım pek tercih edilmez. Pek çok üniversitede makale ve ödev hazırlıklarında benimsenmesi gereken stil kurallarını içeren kılavuzlarda "dolaylı anlatımdan kaçınılması" öğütlenir. Hatta Birleşik Devletler askeri muhaberatının askeri yazışma ve raporlara ilişkin genelgelerinde dolaylı anlatım özellikle yasaklanmıştır.

Ayrıca neden olabileceği belirsizliklerden ötürü hukukta ve ticarette, hele de ticaret hukukunda (sözleşmelerde) dolaylı anlatımdan kesinlikle kaçınılmalıdır. Thompson (2005, Sayfa 213): "Dolaylı anlatımdan kaçının. Elinizden geldiği kadar direkt olun, zira dolaylılık etkin iletişim açısından felaketlere neden olabilir" (Avoid indirect speech acts. Be as direct as possible because indirectness can be disastrous for effective communication).

Çeviriye göndereceğiniz metinlerde dolaylı anlatımdan kaçınmakla hem tercüme sırasında karşılaşılabilecek pek çok belirsizliği bertaraf ederek çevirmene yardımcı olmuş hem de biten çevirinin doğallığını ve anlaşılırlığını arttırmış olursunuz.

Tercüme edilmek üzere çeviri bürosuna gönderilecek olan metnin üzerinde genellikle pek bir kontrolümüz yoktur. Genelde, tercüme zarureti bu metinler yazıldıktan sonra ortaya çıktığından, eldeki malzemeyi aynen göndermekten başka çaremiz olmaz. Ancak, bazı nadir durumlarda metnin kaleme alındığı aşamada o metnin çeviriye gideceği bilinmektedir. Hakemli dergilerde yayınlanacak makaleler, internet sitesi içerikleri, yurt dışına gönderilmek üzere hazırlanan raporlar bu tür çevirilere birkaç örnektir. Metnin tercüme edileceğinin en başından beri bilindiği durumlarda, bazı püf noktalarına dikkat ederek, kaleme aldığınız metnin yabancı dillere en mükemmel şekilde tercüme edilmesine katkıda bulunabileceğinizi biliyor muydunuz?

Çeviriye gidecek materyalleri hazırlarken kültürel atıflardan kaçınarak hem çeviri maliyetini düşürebilir hem de hedef dildeki metnin (nihai metnin) daha anlaşılır olmasını sağlayabilirsiniz. Kültürel atıflardan kastettiğimiz deyimler, atasözleri, desteklediğiniz futbol takımı hatta ulusal sporunuz gibi ülkenize, konuştuğunuz dile ve kültürünüze özgü tüm kavramlara yapılan vurgulardır.

Kıdemli mütercimlerin uğrak yeri bir internet sitesinde 25 yıllık Türkçeye çeviri deneyimine sahip bir tercüman "details are arsonist's Achille's heel" (detaylar kundakçının Aşil topuğudur) cümlesini önce "kundakçı Achille'in topukları ayrıntıdır" şeklinde çeviriyor, ardından son noktayı koyuyor: "Achille'in topukları, kundakçılığı yanında ayrıntıdır"… Bu hikayenin kahramanı mütercimin burada atıfta bulunulan kültürel kavrama yabancı oluşu (muhtemelen tercümeden dağılmış bir zihinle de birleşerek) büyük bir yanlış anlaşılmayı kaçınılmaz kılıyor: sonuç tercüme mizahı…

Yazınızda geçen bu tür kültürel kavramlar birebir çevrildiklerinde gülünç hatta yanlış olacaklarından bunların hedef dile uyarlanması gerekir ki o uyarlama da ancak hedef dili anadil seviyesinde bilip konuşan ve halen hedef dilin konuşulduğu ülkede yaşamakta olan bir mütercim tarafından yapılmalıdır. Daha kalifiye bir mütercim, sizin için daha yüksek çeviri maliyeti anlamına gelir. Hatta kimi durumlarda, kültürel öğe ve atıfların yabancı mütercim tarafından doğru şekilde algılanıp çevrilmesini teminen, yabancı mütercimin yapacağı çeviri işlemi bir Türk mütercimin koordinasyonu ile yürütülmelidir. Bu tür bir çalışma çok daha fazla emek ve zaman gerektireceğinden bütçenize ek masraf olarak yansıyacaktır.

Tercüme ve çeviri hataları günlük hayatımızda hiç ummadığımız yerlerde karşımıza çıkabiliyor. Maalesef bu tür hataların tümü yukarıdaki resimde olduğu gibi eğlendirici olamadığı gibi, bazı tercüme ve çeviri hataları tamiri mümkün olmayan zarar ve ziyanlara da neden olabiliyor.

Bu tür hatalar çoğu durumda dikkatsizlikten değil de çevirinin ehil olmayan kişilerce yapılmasından kaynaklanıyor (ehliyetsiz dil kullanmak)… Bunlar genellikle bin bir güçlükle kazanılan kurumsal itibarın ve marka imajının yerle bir olmasına sebep olabildiği kadar (örneğin bir sözleşmenin bir maddesinin yanlış tercüme edilmesi nedeniyle) bazen çok daha ciddi zaman ve para kayıplarına yol açabiliyor.

Yukarıdaki resimde "Water Closed" ("Su Kapalıdır") yazıyor. Yazılmak istenilense Türkçemize girmiş WC harflerinin açılımı olan Water Closet ("Lavabo"). Ya İngilizce bilmeyen bir grafikerin azizliğine uğramış ya da İngilizce bildiğini sanan biri tarafından "ben hallederim abi," denilerek "halledilmiştir". Yanlış yazılan tek harfin bile anlamda ne denli büyük farklar yaratabildiğini bundan daha iyi gösterebilecek bir örnek herhalde zor bulunur.

Türk hukukunda yeminli mütercimin imzası tek başına muteber kabul edilmiyor. Hukuk mezunları (kimi durumda yaptıkları çeviriler de dahil) pek çok resmi belgeyi noter tasdikine ihtiyaç duymadan imzalayıp resmileştirebilmekteyken yeminli mütercimin imzasının üzerine bir de noter imzası gerekiyor. Meslekten olanlar noter tasdikinin metne şamil olmadığını (yani metnin içeriğinin doğruluğunu değil) mütercimin imzasını tasdik eder nitelikte olduğunu biliyor ve bunu müşterilerine izah etmeye gayret ediyorsa da, bu durum pek çok yanlış anlaşılmayı da beraberinde getiriyor (en basitinden "noter her dili biliyor mu ki" türünden sorular gibi).

Ayrıca çevrildikten sonra noter tasdikine gidecek metinler genel teamül gereği motomot tercüme ediliyor. Pek çok mütercim bunun nedeninin "yasalar" olduğunu iddia etse de aslında resmi çevirinin motomot olması gerektiğine dair ne bir standart var ne de bir yasa. Var olan aslında mütercimin kendini güvende hissetme ihtiyacı. Sonuç yanlış bir çeviri dahi olsa, motomot çeviriyi (yani kelime kelime çevrilmiş, sözlük tercümesini) kanun önünde savunmak maalesef daha kolay. Mütercim kelime kelime böyle söyleniyor, benim işim yorumlamak değil çeviri yapmak, yorum bu belgeyi inceleyecek hukukçuya aittir der ve çıkar işin içinden. Peki o belgeyi eline alan hukukçu, çevirinin kaynak diline vakıf mıdır ki sağlıklı bir yorum yapabilsin? Muhtemelen hayır.

Yeminli mütercim için güvenli bir liman olan motomot çeviri, çeviri müşterileri ve o çeviriye bel bağlayan taraflar içinse kabus olabiliyor.

İnsan beyni lineer değildir, dolayısıyla insan fikirlerinin ciddi bir biçim bozukluğuna uğramadan bir düzlem üzerine nakledilmesi de imkansızdır. Bilim adamlarının 60 küsur senedir uğraşmalarına rağmen tatmin edici düzeyde çeviri yapabilen bilgisayar programları geliştirememiş olması da bundan kaynaklanıyor.

Çeviri, cümle içerisindeki kelimelerin sözlük anlamlarının arka arkaya sıralanmasından ibaret değildir. Metni teşkil eden her cümle bağlam içerisinde ele alınır ve bağlamına göre çevrilir. Cümleyi oluşturan öğelerin birbirinden bağımsız tercüme edilip bir araya getirilmesi pek çok durumda çeviri yanlışlarına neden olacaktır.

Ukraynalı bir arkadaşımla Kiev'de bir alışveriş merkezini geziyorduk ki altınlı pırlantalı şeylere bayılan arkadaşım mağazalardan birinin vitrininde pırıl pırıl parlayan bir cep telefonu gördü. Hayat durdu haliyle. İçeri girdik, eşine hediye olarak düşündüğü cep telefonunu incelemeye başladık. Cep telefonu görgüsüzlük düzeyinde şık! Kadife kaplı bir kutunun içerisinde, ipek ya da ipeğimsi bir kumaştan bir astar içerisinde satışa sunulmuş. Yanında bir de çok şık kullanım kılavuzu var ki (elbette) o da altın varaklı. Bulunduğumuz alışveriş merkezi Kiev'in sayılı alışveriş merkezlerinden. Mağaza da son derece şık ve modern döşenmiş, fiyatlar da "seçkin" kitleye hitap ediyor. Mağaza görevlisi anlata anlata bitiremiyor incelediğimiz telefon cihazını. Efendim Kiev'in jet sosyetesine satıyorlarmış. Kiev'de 4 kişiye satmışlar sadece. Falanca ünlülerde de varmış…

Arkadaşım telefonu incelerken ben de kullanım kılavuzunu aldım elime, Çince, Çekçe, İspanyolca, İngilizce, birkaç dilde hazırlanmış ama Rusça ya da Ukraynaca versiyonu yok. Gayri ihtiyari İngilizce sayfalarını açtım, birkaç sayfa okuduktan sonra arkadaşıma telefonun sahte olduğunu, sahte değilse bile ancak kalitesiz ürünler üreten bir firmanın orijinal malı olabileceğini söyledim. Kaliteli üretim yapan bir firmanın hazırladığı kullanım kılavuzunda böyle temel gramer, anlatım ve yazım yanlışları olamazdı.

Daha sonra internette ürünün marka ve modeli için yapacağımız arama İngilizce hatalarına dayalı olarak verdiğimiz bu "satın almama" kararının ne kadar yerinde olduğunu ortaya koyacaktı.